ΗΜΕΡΙΔΑ - Διοργάνωση: ΕΣΤΙΑ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ
ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, Κριτική θεώρηση τοῦ Νέου Πολλαπλοῦ βιβλίου στὰ Ἑλληνικά Σχολεῖα.
ΑΙΘΟΥΣΑ EΚΔΗΛΩΣΕΏΝ ΠΟΛΕΜΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΗ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026 - 16.30
κ. Λέων Μπράνγκ, Δρ. Θεολογίας,
«Τό νέο πολλαπλό βιβλίο στά Θρησκευτικά: Εὐκαιρία γιά θεολογικές καί ἱστορικές διαστρεβλώσεις».
Με το πολλαπλό βιβλίο το Υπουργείο Παιδείας στοχεύει, όπως δηλώνει, στον πλουραλισμό στη γνώση όπως και στην ενίσχυση της κριτικής σκέψης των μαθητών μέσω και του εμπλουτισμού του διδακτικού περιεχομένου με ψηφιακά μαθησιακά αντικείμενα. Στο Μάθημα των Θρησκευτικών η Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων, ανταποκρινόμενη στο αίτημα του Υπουργείου, προσέφερε στους ορθόδοξους μαθητές μέσα στο πνεύμα της Εκκλησίας μας, πολύ ελκυστικά διδακτικά εγχειρίδια, γραμμένα με εξαιρετικά σοβαρό τρόπο.
Πρόκειται για τα εγχειρίδια των Εκδόσεων Σταμούλη. Είναι βιωματικά, παρέχουν στους μαθητές, στους οποίους απευθύνονται, τη δυνατότητα ταύτισης με την πίστη τους, η οποία διαμορφώθηκε επί αιώνες στο Εκκλησιαστικό Σώμα ως έκφραση αγιασμού των μελών της. Όλων εκείνων που ως δοχεία της Χάριτος του Αγίου Πνεύματος αποτελούν την εγγύηση της συνέχισης της πορείας της Εκκλησίας μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι. Τα βιβλία αυτά θέτουν ως σκοπό τους να φέρουν τον Χριστό, την Παναγία, τους Αγίους και όλο τον όμορφο κόσμο της Εκκλησίας κοντά στους ορθόδοξους μαθητές, ώστε να βρίσκουν στην σκληρή πραγματικότητα της εποχής μας καταφύγιο και ταυτόχρονα την κοιτίδα της αληθινής ανάπτυξης της προσωπικότητάς τους.
Αλλά δυστυχώς παντού παραμονεύουν οι αντίπαλοι αυτής της προσπάθειας. Μέσα από διαστρεβλώσεις αποπειρώνται να εισβάλλουν στον χώρο της θρησκευτικής εκπαίδευσης [διαμόρφωσης] των παιδιών μας, προκειμένου να τα εργαλειοποιήσουν και να τα στρατολογήσουν για τη δική τους ιδεολογική θεώρηση του κόσμου και της ιστορίας.
Αυτές οι διαστρεβλώσεις παρατηρούνται στα εγχειρίδια όλων των τάξεων από την Γ΄ Δημοτικού έως την Α΄ Λυκείου. Ιδιαίτερα στρατευμένοι μοιάζουν οι συγγραφείς μίας ολόκληρης σειράς διδακτικών εγχειριδίων (εκδόσεις ΠΟΡΦΥΡΑ και ΑΚΡΙΤΑΣ) σε όλες τις τάξεις του Δημοτικού, Γυμνασίου και στην Α΄ Λυκείου που φέρει ως επιστημονικό υπεύθυνο τον κ. Δημήτριο Μόσχο, Καθηγητή Γενικής Εκκλησιαστικής Ιστορίας ΕΚΠΑ. Προφανώς πρόκειται για συντονισμένο εγχείρημα του Θεολογικού συνδέσμου «Ο ΚΑΙΡΟΣ» ο οποίος πρωτοστάτησε στην επιβολή των ακυρωμένων από το ΣτΕ πολυθρησκειακών προγραμμάτων σπουδών επί υπουργών Παιδείας Γ. Φίλη και Κ. Γαβρόγλου. Μετά την αποτυχημένη απόπειρα μετατροπής του ορθόδοξου μαθήματος Θρησκευτικών σε πολυθρησκειακό μάθημα, τώρα με το πολλαπλό βιβλίο εκμεταλλεύονται πάλι την ευκαιρία να επιφέρουν σύγχυση στους μαθητές με πληθώρα ιστορικών και θεολογικών διαστρεβλώσεων.
Το διδακτικό εγχειρίδιο της ΣΤ΄ Δημοτικού των Εκδόσεων Πορφύρα παραπέμπει ιδιαίτερα στο πολυθρησκειακό πνεύμα αυτών των συγγραφέων. Ο Χριστός, η Οδός, η Αλήθεια και η Ζωή των ανθρώπων όλων των εποχών και η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία ως Σώμα Του που ταυτίζεται με την Ορθόδοξη Εκκλησία σε όλο τον κόσμο, μετατρέπεται [υποβιβάζονται] εκεί έντεχνα σε μία εκ των μυρίων θρησκειών της υφηλίου. Αναμφισβήτητα οι τρεις συγγραφείς Σωτήριος Κόλλιας, Δημήτριος Σπυρόπουλος και Ευλαμπία Τσιρέλη με ιδιαίτερη παιδαγωγική ικανότητα προσπαθούν να συναρπάζουν τους Ορθόδοξους μαθητές, παρουσιάζοντας τους ένα βιβλίο με τίτλο: «Στο παγκόσμιο μαθητικό συνέδριο». Αλλά ποιο είναι το όφελος ενός κοπιαστικού εγχειρήματος, όταν δεν διαμορφώνεται σύμφωνα με τη συνταγματική επιταγή η θρησκευτική συνείδηση των μαθητών με την αλήθεια της Ορθοδοξίας, όχι φυσικά αναγκαστικά αλλά με διάλογο και προβληματισμό των μαθητών; Εδώ οι μαθητές των 12 ετών τρέφονται έμμεσα αλλά ιδιαίτερα επιδέξια με την πεποίθηση, ότι η δική τους ορθόδοξη πίστη και θρησκεία είναι σαν όλες τις άλλες, είναι μία εκ των μυρίων φανταστικών εκδοχών της ύπαρξης και ιστορίας του κόσμου. Όπως τονίζεται εισαγωγικά στο βιβλίο, «στο διαδικτυακό Παγκόσμιο Μαθητικό Συνέδριο για τις θρησκείες … είναι η σειρά των Ελλήνων Ορθόδοξων Χριστιανών μαθητών/-τριών να απαντήσουν στις ερωτήσεις των υπόλοιπων παιδιών. Όλοι βρίσκονται στις οθόνες τους. Αγαπητές και αγαπητοί σύνεδροι, στις θέσεις σας. Το Παγκόσμιο Μαθητικό Συνέδριο αρχίζει!»[1].
Οι απόπειρες διαστρέβλωσης της θρησκευτικής συνείδησης των Ορθόδοξων μαθητών δεν περιορίζονται όμως μόνο στην παραπάνω σειρά διδακτικών εγχειριδίων. Παρατηρούνται και σε συντάκτες όχι ολόκληρης σειράς αλλά μεμονωμένων βιβλίων.
Ο πλουραλισμός που διαφημίζεται από τους ιθύνοντες αυτού του εγχειρήματος της λεγομένης αναβάθμισης της παιδείας μας και ο οποίος κατ’ αρχάς με την πολλαπλή διαφώτιση ενός θέματος είναι απόλυτα θετικός, αποδεικνύεται τελικά καταστροφικός. Οι ορθόδοξοι μαθητές τις πατρίδας μας μετατρέπονται σε θύματα των ιδεολογικών διαστρεβλώσεων των συγγραφέων όπως και της έλλειψης κρίσης ή της ιδεολογικά κατευθυνόμενης κρίσης των αξιολογητών αυτών των διδακτικών εγχειριδίων. Είναι όντως τραγελαφικό, ότι άνθρωποι με τόσο ιδεολογική αλλοίωση της θεώρησης της πραγματικότητας ισχυρίζονται, ότι αποσκοπούν να υπηρετήσουν την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών.
Ποιο είναι το μεγάλο ιδεολόγημα; Η υπεροχή της Δύσης και των αξιών της έναντι των άλλων λαών και πολιτισμών. Ύψιστο ζήτημα ή και επιταγή γι’ αυτούς τους συγγραφείς μοιάζει να είναι η πάση θυσία επιβολή των δυτικών αξιών, των αξιών μίας Δύσης η οποία από την στιγμή της εγκατάλειψης της αυθεντικής εκκλησιαστικής παράδοσης των επτά Οικουμενικών Συνόδων αντάλλαξε τον θεανθρωποκεντρικό πολιτισμό της Ορθοδοξίας προοδευτικά με έναν καθαρά ανθρωποκεντρικό πολιτισμό. Αντί για τον Θεάνθρωπο επέλεξε τον μεταπτωτικό άνθρωπο χωρίς Θεό ως επίκεντρό του και εκείνες τις αξίες που τον αναδεικνύουν ως άνθρωπο-θεό.
Αναγκαστικά αυτή η εισήγηση επικεντρώνεται σε βασικά σημεία αυτής της επιχειρούμενης αλλοίωσης της θρησκευτικής συνείδησης των ορθόδοξων μαθητών/τριών. Τα θέματα που επιλέξαμε είναι η Εικονομαχία, το Σχίσμα επί Μεγάλου Φωτίου 863-867, το Σχίσμα του 1054 και η άρση των αναθεμάτων το 1965, η σχέση πίστης και επιστήμης και η οικολογική ιδεολογία. Εκείνο στο οποίο πάνω απ’ όλα αποβλέπουν οι παραπάνω συγγραφείς είναι η διάρρηξη της φυσικής σχέσης της Ορθοδοξίας και του τρόπου ζωής που διασώζει με την μόνη αλήθεια του Τριαδικού Θεού μας. Γι’ αυτό στα ιστορικά θέματα στοχοποιούν ιδίως τα πρόσωπα εκείνα, τα οποία προβάλλουν την Ορθοδοξία ως τη μόνη αληθινή έκφραση της Αποκάλυψης του Θεού και στέκονται εμπόδιο στην αλλοίωση της Εκκλησίας μας. Έτσι οι συντάκτες των βιβλίων αυτών υπηρετούν συνειδητά την δουλική υποταγή του Ορθόδοξου Θεανθρώπινου πολιτισμού μας στην καθαρά ανθρωποκεντρική δυτική κουλτούρα και στο παραμύθι της δυτικής υπεροχής.
Η Αναστήλωση των Ιερών Εικόνων (843) δεν είναι συμβιβασμός αλλά Θρίαμβος της Ορθοδοξίας
Ας δούμε όμως από πιο κοντά αυτές τις διαστρεβλώσεις. Πολύ χαρακτηριστική αποδεικνύεται η παρουσίαση της εικονομαχίας. Ενώ τα άλλα διδακτικά εγχειρίδια αναφέρονται σχετικά με την έριδα αυτή σε δύο αντίθετες ομάδες, τους εικονόφιλους[2] και τους εικονομάχους, στη σειρά των παραπάνω βιβλίων, τόσο στη Δ΄Δημοτικού όσο και στη ΣΤ΄Δημοτικού, γίνεται λόγος για δύο άκρα, για τους εικονολάτρες και τους εικονομάχους. Και στα δύο διδακτικά εγχειρίδια υποστηρίζεται, στην ΣΤ΄Δημοτικού απλώς με περισσότερες πληροφορίες για την εικονομαχία, ότι «οι Εικονολάτρες, προσκυνούσαν τις εικόνες με μια υπερβολή. Προσκυνούσαν το ξύλο και το χρώμα της εικόνας. Θεωρούσαν πως τα υλικά είναι θαυματουργά, χρησιμεύουν ως φάρμακο και άλλα παρόμοια»[3]. Η αντίθετη φανατισμένη ομάδα ήταν εκείνη των εικονομάχων ή εικονοκλαστών, οι οποίοι «δεν ήθελαν να υπάρχουν καθόλου εικόνες και δε δέχονταν να απεικονίζονται με κανέναν τρόπο τα ιερά πρόσωπα του Χριστού, της Παναγίας και των Αγίων»[4]. Έφθαναν μάλιστα σε ακρότητες, επιτέθηκαν σε μοναστήρια, καταδίωξαν μοναχούς και κατέστρεψαν εικόνες. Και το κοινό συμπέρασμα των εγχειριδίων της Δ΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού: «Ούτε οι εικονολάτρες είχαν δίκιο ούτε οι εικονομάχοι»[5]. Κατά την Ανστήλωση των Εικόνων το 843 που πραγματοποίησε η «Θεοδώρα[6], η μητέρα του αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄, με τους συνεργάτες της» βρέθηκε ο εξής συμβιβασμός: «Η λατρεία και η τιμή προς τις εικόνες έχει να κάνει με το πρωτότυπο πρόσωπο που εικονίζεται και όχι με το ξύλο, τα χρώματα κ.λπ. Αυτά είναι απλά το μέσον με το οποίο μπορούμε να δούμε εμείς οι άνθρωποι τα ιερά πρόσωπα. Γιατί όλα ο άνθρωπος θέλει να τα βλέπει και να τα νιώθει κοντά του»[7].
Ο μαθητές της Δ΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού από αυτήν την παρουσίαση του θέματος στα παραπάνω εγχειρίδια πείθονται προφανώς ότι όλοι οι Άγιοι και Μάρτυρες αυτής της περιόδου πρέπει, αφού δεν ήταν εικονομάχοι, να ήταν εικονολάτρες, φανατισμένοι υποστηρικτές της λατρείας του ξύλου και των υλικών της εικόνας, ανάμεσά τους φυσικά και ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, ο βασικός διαμορφωτής της θεολογίας της εικόνας με τους τρεις λόγους του «Προς τους διαβάλλοντας τας αγίας εικόνας». Αυτή τη θεολογία της εικόνας, η οποία περιλήφθηκε στον όρο της Ζ΄ Οικουμενικής Συνόδου το 787 στη Νίκαια της Βιθυνίας όχι ως κάτι καινούργιο, αλλά ως διδασκαλία των προηγούμενων αγίων πατέρων[8], αναφέρουν μεν οι συγγραφείς, όπως είδαμε παραπάνω, αλλά ως συμβιβασμό κατά την αναστήλωση των εικόνων το 843. Επομένως στόχος των δύο εγχειριδίων μοιάζει να είναι, με την απόλυτα ενσυνείδητη διαστροφή της ιστορικής πραγματικότητας να ενσπείρουν στη θρησκευτική συνείδηση των ορθόδοξων μαθητών την εξής πεποίθηση: στην Εκκλησία του Χριστού δεν υπάρχει συνέχιση της βίωσης της αλήθειας του Χριστού από τους Αγίους. Και οι Άγιοι μέσα στην Εκκλησία ταυτίζονται με εκφραστές ακραίων ομάδων. Οι λύσεις, όπως ακριβώς συμβαίνει και σε καθαρά ανθρωποκεντρικές, κοσμικές κοινωνίες και πολιτισμούς, προκύπτουν με συμβιβασμούς. Άρα και στην Εκκλησία καταγράφεται μια ανάπτυξη και αύξηση, μια περαιτέρω εξέλιξη κατά την ιστορική της πορεία και αυτή δεν διαφέρει σε τίποτα από τον υπόλοιπο κόσμο τριγύρω της. Ενώ η πραγματικότητα της Εκκλησίας φανερώνει μέσω των Αγίων της, ότι η πληρότητα της αλήθειας υπάρχει με τον ίδιο τον Θεάνθρωπο και αυτή δεν επιδέχεται εξέλιξη και αύξηση, τίθεται στα εγχειρίδια αυτά το στοίχημα, οι μαθητές να πεισθούν για το αντίθετο που μας είναι γνωστό από τις κοσμικές κοινωνίες. Για του αγράμματους που είμαστε εμείς οι απλοί πιστοί υπάρχει φυσικά μια ανάπτυξη του βιώματος των Αγίων, μια ανάπτυξη της διδασκαλίας που πραγματοποιείται τόσο με τα δογματικά κείμενο, την υμνολογία της Εκκλησίας μας όσο και με τις βυζαντινές εικόνες. Για μας αυτά είναι τα μέσα αναγωγής μας στα πρόσωπα, στον Χριστό, την Παναγία και τους Αγίους. Αυτό όμως με κανένα τρόπο δεν μπορεί να σημαίνει αύξηση, περαιτέρω πληρότητα των βιωμάτων των Αγίων εν Αγίω Πνεύματι.
Ο Μέγας Φώτιος: Όχι υπαίτιος σχίσματος, αλλά Στύλος της Εκκλησίας
Το Βιβλίο Θρησκευτικών των Εκδόσεων Μπαρμπουνάκης της Γ΄ Γυμνασίου μετά από σύντομη αναφορά στη δημιουργία του Παπικού Κράτους εκ μέρους του βασιλέα των Φράγκων Πιπίνου Γ΄ του Βραχέως τα έτη 754-756 ξεκινάει πολύ σωστά τη διαπραγμάτευση του Σχίσματος του 1054 με το «Φώτειο Σχίσμα» (863-867). Αλλά στην ερώτηση: «Ποιος ήταν ο Φώτιος;» ο μαθητής πληροφορείται: «Ένας λόγιος της εποχής που μέσα σε μία εβδομάδα (Δεκ . 858) ″ανέβηκε″ όλα τα εκκλησιαστικά αξιώματα και ενθρονίστηκε Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως». Ως αιτίες του «Φώτειου Σχίσματος» αναφέρονται στη συνέχεια κυρίως «η επιρροή του Πάπα» και «το filioque» (η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού), μία προσθήκη εκ μέρους των Δυτικών στο Σύμβολο της Πίστης, στην οποία «η Άνατολή διαφωνούσε έντονα, θεωρώντας την αλλαγή αυθαίρετη»[9]. Η παραπάνω λέξη «θεωρώντας» παρουσιάζεται από μας με έντονη γραφή, επειδή ο συγγραφέας του κεφαλαίου ολοφάνερα θέλει να υποβάλει στους αναγνώστες μαθητές την εντύπωση της μάλλον!! υπερβολικής αντίδρασης της Ανατολής, δηλ. των Ορθόδοξων. Δεδομένο είναι: Αυτή η αλλαγή του Συμβόλου της Πίστεως ήταν αυθαίρετη. Διότι επί αιώνες, δηλ. από την Β΄ Οικουμενική Σύνοδο (381) και έπειτα το Σύμβολο της Πίστεως απαγγελλόταν από όλους τους χριστιανούς χωρίς το filioque. Οι Φράγκοι πρώτοι εισήγαγαν το filioque στο Σύμβολο της Πίστεως[10]. Το αποδεικνύει η στάση του Πάπα Ρώμης Λέοντος Γ΄. Ενώ ο Πάπας είχε δεχθεί, να στέψει τον Καρλομάγνο στη Ρώμη το 800 σε Αυτοκράτορα των Ρωμαίων, αρνήθηκε το 809 να ενδώσει στις πιέσεις των Φράγκων απεσταλμένων, οι οποίοι με κομπασμό ήθελαν να τον πείσουν να δεχθεί και εκείνος την προσθήκη αυτή στο Σύμβολο της Πίστεως. Αυτοπαρουσιάζονταν ως ιδιαίτερα φωτισμένοι από τον Θεό με αποστολή να προβάλουν τον ουράνιο θησαυρό του filioque και να αφυπνίσουν τους ποιμένες της Εκκλησίας. Ο Πάπας τελικά δεν πείστηκε και δογματικά παρέμεινε απόλυτα σαφής με την ανάρτηση του Συμβόλου της Πίστεως σε αργυρούς πίνακες στα Ελληνικά και στα Λατινικά χωρίς το filioque μπροστά στο ιερό λείψανο του Αποστόλου Παύλου[11].
Η συνέχεια της διήγησης για την πορεία προς το Σχίσμα του 1054 είναι πολύ λιτή. «Η κλιμάκωση: ο Πάπας Νικόλαος Α΄ αφόρισε τον Φώτιο (863) . Ο Φώτιος απάντησε με δική του σύνοδο (867), που αφόρισε τον Πάπα». Και ο νέος αυτοκράτορας Βασίλειος Α΄ (870), αναζητώντας «ειρηνικές σχέσεις με τη Δύση», «απομάκρυνε τον Φώτιο, τοποθέτησε ξανά τον Ιγνάτιο, αλλά τελικά ο Φώτιος επανήλθε (879-880) στον πατριαρχικό θρόνο». Έτσι «παρά την προσωρινή συμφιλίωση, οι πληγές έμειναν ανοιχτές».
Κάποιες λίγες επισημάνσεις στα παραπάνω γραφόμενα του διδακτικού εγχειριδίου:
1. Οι πληροφορίες για τη δημιουργία του Παπικού Κράτους θα είχαν όντως νόημα και θα συνέβαλαν στην κατανόηση του Σχίσματος, εάν γινόταν η σύνδεση με το πρωτείο εξουσίας που διεκδικούσε ο Πάπας σε όλη την Εκκλησία, το οποίο, βέβαια, δεν του αναγνωρίστηκε ποτέ από την Ορθοδοξία. Επίσης θα έπρεπε να συνδεθούν με το πρόσωπο του άκρως φιλόδοξου Πάπα Νικόλαου Α΄, ο οποίος ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε τις Ψευδοϊσιδώρειες Διατάξεις (δημιουργήθηκαν 847-852), μια από τις πιο επιτυχημένες πλαστογραφίες όλων των εποχών. Προβάλλοντας τις θεοκρατικές διεκδικήσεις του Παπισμού, καθιστούν τον Πάπα κεφαλή όλης της οικουμένης, «caput totius orbi». Ακριβώς αυτό το ήθος[12], που ενσαρκώνεται με μοναδικό τρόπο στον πάπα Νικόλαο Α΄ τίμησε ο Παπισμός στο πρόσωπό του με την αγιοποίησή του, αποδίδοντάς του και το προσωνύμιο του «Μεγάλου»[13].
2. Ο Πατριάρχης Μέγας Φώτιος υποτιμάται, η μάλλον έμμεσα διαβάλλεται σε μέγιστο βαθμό. Παρ’ ότι η πηγή[14] που παρατίθεται στο τέλος αυτής της ενότητας, εκφράζει ιδιαίτερη εκτίμηση για τον Άγιο Πατριάρχη Μέγα Φώτιο, χαρακτηρίζοντάς τον ως «σπουδαίο πνευματικό άντρα» και «συγγραφέα εκπληκτικής μόρφωσης», ο συντάκτης της συγκεκριμένης ενότητας του διδακτικού εγχειριδίου μοιάζει σχεδόν να τον περιφρονεί. Παρουσιάζει τον Πατριάρχη Φώτιο, τον οποίο ο Χριστός μέσω του Σώματός Του, της Εκκλησίας, τίμησε ως Άγιο και η Ορθόδοξη Ρωμαίικη παράδοσή με την επωνυμία «Μέγας» σαν να πρόκειται για ″φιλαράκο″ μας. Εκθέτοντας ως μόνο χαρακτηριστικό του την «εις αθρόον» χειροτονία σε Πατριάρχη, εύκολα θα μπορούσαν οι μαθητές να υποθέσουν, ότι πρόκειται για ιδιαίτερο φιλόδοξο πρόσωπο, για πανούργο, ο οποίος σε μια εβδομάδα κατάφερε μια τέτοια θεαματική ανέλιξη στη σταδιοδρομία, για την οποία άλλοι εργάζονται μια ολόκληρη ζωή. Επομένως θα μπορούσαν εύκολα να οδηγηθούν στο εξής συμπέρασμα: Ευτυχώς με τον Πάπα Νικόλαο Α΄ βρέθηκε ο άνθρωπος εκείνος, ο οποίος έβαλε αυτό τον Φώτιο στη θέση του, αφορίζοντάς τον. Τελικά, βέβαια, ο καημένος ο Πάπας πλήρωσε ακριβά αυτήν την καλή του πράξη, διότι ο πανπόνηρος πλέον, στα μάτια των μαθητών, Φώτιος σε ελάχιστα χρόνια κατάφερε - προφανώς με μηχανορραφίες - να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο της συνόδου, να αποκτήσει «δική του» σύνοδο, όπως διαβεβαιώνει ο συγγραφέας στο διδακτικό εγχειρίδιο, η οποία υποταγμένη απόλυτα στον Φώτιο αφόρισε στη συνέχεια τον Πάπα.
Δυστυχώς οι μαθητές δεν μαθαίνουν τίποτε για την κρίση του Αγίου Νεκταρίου, ο οποίος σημειώνει σχετικά με το πρόσωπο του Αγίου Μεγάλου Φωτίου: «Εάν ο Φώτιος αποποιούμενος δεν εδέχετο την Πατριαρχείαν, και μετ’ αυταπαρνήσεως δεν ενέμενεν, η Εκκλησία θα διεκινδύνευε να διασχισθή και να δουλωθή τη Δύσει· ο Φώτιος γενόμενος Πατριάρχης έσωσε την ανεξαρτησίαν της Εκκλησίας· ιδού ο λόγος, δι’ ον ο Βάρδας εξελέξατο τον Φώτιον και επίεσεν αυτόν να δεχθή την πρότασίν του»[15]. Επίσης θα ήταν έντιμο, οι μαθητές να πληροφορούνται, ότι ο άγιος Φώτιος δεν αντέδρασε άμεσα στον αφορισμό του Πάπα Νικόλαου Α΄ αλλά μόνο μετά από 4 χρόνια, όταν του ήταν πλέον αδύνατο να σιωπήσει. Ο Πάπας είχε επέμβει στην ιεραποστολή του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στη Βουλγαρία, επιβάλλοντας εκεί τα λατινικά έθιμα και το filioque. Μόλις τότε αντέδρασε ο Μέγας Φώτιος, συγκαλώντας το 867 στην βασιλεύουσα ενδημούσα Σύνοδο, η οποία αφόρισε τον Πάπα.
3. Ως συνέχεια των εξελίξεων στη Ρωμανία (Βυζαντινή Αυτοκρατορία κατά την δυτική ιστοριογραφία) παρουσιάζει το ίδιο εγχειρίδιο στους μαθητές έναν νέο αυτοκράτορα, τον Βασίλειο Α΄ της Μακεδονικής Δυναστείας, με ειρηνικές διαθέσεις έναντι της Δύσης. Λόγω αυτών των ειρηνικών του διαθέσεων απομακρύνει τον Άγιο Φώτιο από τον πατριαρχικό θρόνο και τον στέλνει, μαζί με τους πιστούς σε αυτόν επισκόπους, στην εξορία. Αποσιωπώνται όμως πάλι από τους αναγνώστες του σχολικού βιβλίου, ότι μετά από σύντομο χρονικό διάστημα τους επαναφέρει, επειδή κατάλαβε το επιζήμιο αυτής της απομάκρυνσής τους, ότι έγινε η συμφιλίωση ανάμεσα στον Άγιο Φώτιο και τον επίσης Άγιο Πατριάρχη Ιγνάτιο, ότι μετά το θάνατο του Αγίου Ιγνατίου ο Μέγας Φώτιος αποκαταστάθηκε στον πατριαρχικό θρόνο χωρίς άλλη διαδικασία. Αποσιωπάται επίσης, ότι το 879-880 πραγματοποιήθηκε μεγάλη Σύνοδος της οικουμενικής Εκκλησίας στην Κωνσταντινούπολη (για πολλούς Ορθόδοξους η Η΄ Οικουμενική Σύνοδος), στην οποία αποκαταστάθηκε επίσημα ο Μέγας Φώτιος ως Πατριάρχης και καταδικάστηκε και από τους απεσταλμένους του Πάπα Ιωάννη Η΄ οποιαδήποτε προσθήκη στο Σύμβολο της Πίστεως, άρα και το filioque, ως αίρεση. Η τελευταία πρόταση του συγγραφέα αυτής της ενότητας του εγχειριδίου «παρά την προσωρινή συμφιλίωση, οι πληγές έμειναν ανοιχτές» είναι το ίδιο παραπλανητική με τα προηγούμενα. Εφόσον με την παραπάνω Σύνοδο λύθηκαν οι διαφορές, γιατί ισχυρίζεται, ότι «οι πληγές έμειναν ανοιχτές»; Μήπως θέλει να δικαιολογήσει, χωρίς φυσικά να το αναφέρει ρητά, την επίσημη εισαγωγή του βλάσφημου[16] filioque στο Σύμβολο της Πίστεως της Εκκλησίας της Ρώμης επί του Πάπα Βενέδικτο Η΄ (1014).
Συμπερασματικά μπορεί να λεχθεί, ότι είναι ελάχιστες οι πληροφορίες που δίδει ο συντάκτης της σχετικής ενότητας του σχολικού εγχειριδίου ως προς το πρώτο σχίσμα μεταξύ Παπισμού και Ορθοδοξίας επί Μεγάλου Φωτίου. Ελάχιστες μεν αλλά καλά επιλεγμένες πληροφορίες και με πολλά υπονοούμενα, τα οποία, όπως και όλα εκείνα που επιτηδευμένα δεν λέγονται, διαστρέφουν πλήρως τα ιστορικά δεδομένα. Ασφαλώς τα υπονοούμενα επιλέγονται με μαεστρία, για να μείνει στους μαθητές η εντύπωση, ότι οι προβληματικοί, που οδήγησαν τα πράγματα στην τελική διάσπαση, στο μεγάλο Σχίσμα του 1054, ήταν από την πλευρά της Ορθοδοξίας. Θα το δούμε και παρακάτω στον τρόπο, με τον οποίο παρουσιάζονται ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος και οι χειρισμοί του.
Όχι Σχίσμα ανάμεσα σε δύο Εκκλησίες, αλλά απόσχιση του Παπισμού από την Εκκλησία του Χριστού, την Ορθοδοξία
Πώς όμως παρουσιάζεται η συνέχεια στο σχολικό εγχειρίδιο; Το 1040, με τις προοδευτικές κατακτήσεις των Νορμανδών στην Κάτω Ιταλία εις βάρος του Βυζαντίου και την υπαγωγή τους στον Πάπα, επέρχεται νέα έξαρση. «Πατριάρχης την περίοδο αυτή είναι ο ισχυρογνώμων Μιχαήλ Κηρουλάριος, ο οποίος κατηγορεί τους Λατίνους για τη χρήση άζυμου ψωμιού στη Θεία Ευχαριστία, διαφορετικές νηστείες (π .χ . νηστεία Σαββάτου), επιμονή στο filioque»[17]. Και η κατάληξη: «Ο Πάπας Λέων Θ΄ στέλνει τρεις απεσταλμένους (Ουμβέρτος κ .ά .). Οι συζητήσεις αποτυγχάνουν. Στις 16 Ιουλίου 1054 οι απεσταλμένοι αφήνουν στο ιερό της Άγίας Σοφίας έγγραφο που αφορίζει τον Πατριάρχη. Ο Κηρουλάριος απαντά με δικό του αφορισμό εναντίον τους. Αυτή η ανταλλαγή αφορισμών θεωρείται το Οριστικό Σχίσμα: η Χριστιανική Εκκλησία χωρίζεται αμετάκλητα σε Ορθόδοξη Ανατολική και Ρωμαιοκαθολική Δυτική»[18]. Ως σημαντικό γεγονός μετά το Σχίσμα αναφέρεται για το έτος 1204: «Σταυροφόροι από τη Δύση καταλαμβάνουν και λεηλατούν την Κωνσταντινούπολη. Το χάσμα μεγαλώνει» και η σημείωση: «Συνομιλίες επανένωσης: έγιναν αρκετές (1274, 1439), μα καμία δεν καρποφόρησε».
Από όλα τα πρόσωπα που αναφέρονται στο παραπάνω διδακτικό εγχειρίδιο μόνο ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος συνοδεύεται από επιθετικό προσδιορισμό. Παρουσιάζεται ως «ισχυρογνώμων» και το θεμελιώνει με τις κατηγορίες που απαγγέλει στους Λατίνους. Αποσιωπά όμως, και αυτό φανερώνει για άλλη μια φορά τη δική του διάθεση διαστροφής των πραγμάτων, ότι ο Πάπας ανάγκασε τους χριστιανούς, των οποίων οι περιοχές είχαν κατακτηθεί από τους Νορμανδούς, να δεχθούν τις λατινικές καινοτομίες, δηλ. τη χρήση άζυμου ψωμιού στη Θεία Ευχαριστία, τη νηστεία του Σαββάτου όπως και το φιλιόκβε στο Σύμβολο της Πίστεως. Τι επομένως κατήγγειλε ο ″ισχυρογνώμων″ Πατριάρχης; Την παραβίαση της θρησκευτικής συνείδησης των χριστιανών αυτών των περιοχών και τον αυταρχισμό του Πάπα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον πρέπει να αποδίδεται και στο δεδομένο, ότι η πηγή που αναφέρει ο συντάκτης της ενότητας και την οποία υιοθετεί σε κάποια σημεία ακόμα και αυτολεξεί, δεν αποδίδει στον Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο τον επιθετικό προσδιορισμό «ισχυρογνώμων». Τον χαρακτηρίζει μόνο ως «δυναμικό», ενώ τον Ουμβέρτο, ο οποίος ήταν επικεφαλής της ομάδας απεσταλμένων του Πάπα, αποκαλεί «δυναμικό» και «ισχυρογνώμονα»[19]. Μήπως έγινε μπέρδεμα των επιθετικών προσδιορισμών των προσώπων ή κρύβεται πίσω από την εναλλαγή των προσδιορισμών μια σκοπιμότητα; Για τον Ουμβέρτο οι δύο προσδιορισμοί γίνονται απόλυτα κατανοητοί λόγω της προκλητικής στάσης του στην Κωνσταντινούπολη. Μάλιστα, όταν ο Πατριάρχης αρνήθηκε να συζητήσει, σύμφωνα με την παραπάνω πηγή του συντάκτη της ενότητας του σχολικού βιβλίου, την βλάσφημη προσθήκη του filioque, η απάντηση του Ουμβέρτου ήταν ακαριαία: Κατέθεσε όχι απλώς στο ιερό της Αγίας Σοφίας, όπως αναφέρεται στο διδακτικό εγχειρίδιο, αλλά επάνω στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας εν ώρα Λειτουργίας το επαίσχυντο έγγραφο του αφορισμού, πλήρες ψευδών κατηγοριών, όπως επισημαίνεται και στην παραπάνω πηγή του συντάκτη. Αυτό όμως αποσιωπάται στο βιβλίο των θρησκευτικών, όπως και η απόπειρα του πλήθους, να λυντσάρει τους απεσταλμένους του Πάπα, την οποία κατάφερε να αποτρέψει ο Πατριάρχης. Επίσης αποσιωπάται από τους μαθητές, ότι ο αφορισμός όχι εκ μέρους του Πατριάρχη μόνο αλλά από σύνοδο που συγκλήθηκε στις 24 Ιουλίου, 8 μέρες μετά την κατάθεση του αφορισμού εκ μέρους των απεσταλμένων του Πάπα, αφορούσε μόνο το έγγραφο και τους συντάκτες του. Μάλιστα, πριν γίνει η σύνοδος αυτή προσπάθησαν να καλέσουν πίσω τους απεσταλμένους του Πάπα, ενώ ήδη βρίσκονταν στη Σηλυβρία, προκειμένου να συμβάλουν σε μια συνοδική λύση του ζητήματος. Άρα εκ μέρους της Ορθοδοξίας ούτε καν μπορεί να γίνει λόγος για οριστικό σχίσμα. Η τέταρτη Σταυροφορία φυσικά φανέρωσε τις πραγματικές διαθέσεις του Παπισμού έναντι της Ορθόδοξης Ανατολής, όπως και οι δύο ενωτικές Σύνοδοι των ετών 1274 και 1439 με όλους τους εκβιασμούς που έλαβαν χώρα σε βάρος της Ορθοδοξίας.
Η άρση των αναθεμάτων
Για το διδακτικό εγχειρίδιο των εκδόσεων Μπαρμπουνάκης βγαίνει τελικά το εξής συμπέρασμα: «Από μια διένεξη περί πρωτείου και μία παραλλαγή σε μία φράση πίστης φτάσαμε σε έναν χωρισμό που κρατά σχεδόν χίλια χρόνια». Και ταυτόχρονα επισημαίνεται ότι πρόκειται για «θεολογικές και πολιτικές διαφωνίες του Μεσαίωνα»[20].
Αυτό που ονομάζει ο συγγραφέας «διένεξη περί πρωτείου» - την οποία δεν διαπραγματεύτηκε ούτε με μία λέξη αλλά άφησε μόνο υπονοούμενα για τον Μέγα Φώτιο – σίγουρα διαφωτίστηκε επαρκώς από το δεδομένο της πλαστογραφίας των Ψευδοϊσιδώριων Διατάξεων και τη χρήση τους από τον πάπα Νικόλαο Α΄. Άλλωστε οι επισημάνσεις ιδίως του Αγίου Νεκταρίου για το πρόσωπο του Μεγάλου Φωτίου μας φανερώνουν, ότι είτε ο συγγραφέας δεν γνωρίζει επαρκώς τα ιστορικά δεδομένα είτε σε κραυγαλέο βαθμό προσπαθεί να επιφέρει την αλλοίωσή τους. Ως προς το φιλιόκβε η διατύπωση «μια παραλλαγή σε μία φράση πίστης» αναδεικνύει απόλυτα την αδιαφορία του σε θέματα πίστης ή μάλλον την πρόθεση διαστροφής της πίστης εκ μέρους του. Μήπως δεν αντιλαμβάνεται, ότι η προσθήκη του filioque στο Σύμβολο της Πίστεως κατά τον Άγιο και Μέγα Φώτιο («Εγκύκλιο επιστολή προς τους της Ανατολής αρχιερατικούς θρόνους…») αποτελεί «βλασφημία» «κατά του Πνεύματος, μάλλον δε καθ’ όλης της αγίας Τριάδος». Αυτό «εξαρκεί και μόνον μυρίοις αυτούς υπαγαγείν αναθέμασιν»[21].
Ο δε όρος ″Μεσαίωνας″ που εισάγει παραπάνω ο συγγραφέας, τα λέει όλα. Η τύφλωση, ο φανατισμός και η πόλωση, που προφανώς κατά τον συντάκτη των κειμένων χαρακτηρίζουν ιδίως την Ορθόδοξη Ανατολή, έχουν προφανώς κατά την εκτίμησή του ξεπεραστεί χάρις στις φωτισμένες προσωπικότητες των ημερών μας Αθηναγόρα Α΄ και Παύλο ΣΤ΄. Διότι αυτοί με την άρση των αναθεμάτων προέβησαν το 1965 σε «μια θερμή χειρονομία, όχι όμως πλήρης ένωση» με αποτέλεσμα τον αλληλοσεβασμό και τη συνεργασία σε πολλά θέματα.
Την τελευταία εκτίμηση συμμερίζεται απόλυτα και το βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού των Εκδόσεων Πορφύρα. Όταν οι μαθητές του παγκοσμίου διαδικτυακού συνεδρίου μαθαίνουν για την εμμονή των πρωτεργατών της εποχής του Σχίσματος (1054), του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριου αφ’ ενός και του Πάπα Λέοντος Θ΄ αφ’ ετέρου, στις θέσεις τους και την άρση των αναθεμάτων το 1965, μετά από παραπάνω από 900 χρόνια σχίσματος, από τον Πατριάρχη Αθηναγόρα και τον Πάπα Παύλο ΣΤ΄, όπως και τη φιλική σχέση των σημερινών πνευματικών ηγετών, του Πάπα Φραγκίσκου και του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, ξεσπούν σε «Μπράβο, συγχαρητήρια, άξιοι ηγέτες της Εκκλησίας. Μακάρι να υπάρχει πνεύμα ενότητας. Όλοι αγαπάμε τον ίδιο Θεό κι Εκείνος σίγουρα δε θέλει να μας βλέπει μαλωμένους»[22]. Άλλωστε ένα διδακτικό βιβλίο τέτοιων προδιαγραφών που βασίζεται στο εύρημα ενός Διαδικτυακού Παγκοσμίου Συνεδρίου για τις θρησκείες, σε ποια άλλο συμπέρασμα θα μπορούσε να καταλήξει; Η αγαπολογία, οι αγκαλιές και οι αλληλοασπασμοί [φιλιά] σκεπάζουν τα πάντα. Πώς να τεθεί ερώτημα για την αλήθεια, για την ιστορική αλήθεια, για τον αληθινό Θεό; Προς Θεού, όχι διχασμός![23] Όχι μία αλήθεια, αλλά πολλές αλήθειες υπάρχουν, πολλοί θεοί υπάρχουν, οι οποίοι στην ουσία όλοι εκφράζουν τον ίδιο Θεό. Πρόκειται βέβαια για παραλογισμό, αλλά σε αυτό μας προτρέπει η εποχή μας.
Και το βιβλίο της Γ΄ Γυμνασίου των Εκδόσεων Ακρίτας κινείται στο ίδιο πνεύμα. Δίνει φυσικά έναν άλλο υπόβαθρο κατανόησης. Έτσι π.χ. εξηγεί την απόκλιση Ανατολής και Δύσης στο ζήτημα του filioque πρώτα ιστορικά, αποδίδοντάς το στον Άγιο Αυγουστίνο στην προσπάθειά του να αντιμετωπίσει αιρετικές διδασκαλίες, πριν τελικά υιοθετηθεί επίσημα από την Εκκλησία της Δύσης τον 10ο αιώνα και εξελιχθεί σε ουσιαστικό παράγοντα για το Σχίσμα. Έπειτα οδηγεί τους μαθητές να εννοήσουν, ότι η προσθήκη του filioque οφείλεται σε για μια διαφορετική φιλοσοφική προσέγγιση του Θεού στη Δύση και στην Ανατολή. Ενώ χρησιμοποιείται μια κοινή φιλοσοφική ορολογία, στη μεν Ανατολή «θα δώσουν προτεραιότητα στα τρία πρόσωπα (Πατέρας, Υιός, Άγιο Πνεύμα)», στη δε Δύση «στην ενότητα του Θεού (ουσία)». Αυτή η διαφορά στη κατανόηση του Θεού οδηγεί έπειτα σε μια διαφορετική προσέγγιση της κοσμικής πραγματικότητας. Η Δύση «διακρίνει απόλυτα μεταξύ Θεού και κόσμου, πίστης και λογικής, πολιτείας και εκκλησίας, κ.ά.», ενώ αντίθετα στην Ανατολή «υπάρχει η απόλυτη διάκριση αλλά όχι αντίθεση μεταξύ Θεού (ακτίστου) και δημιουργίας (κτιστού). Η δημιουργία για να ζήσει χρειάζεται να βρίσκεται σε διαρκή σχέση με τον Θεό». Έτσι «στον δυτικό Χριστιανισμό επικρατεί σταδιακά η λογική στην προσέγγιση της γνώσης και το νομικό πνεύμα στην πράξη», με συνέπεια ο αμαρτωλός να «θεωρείται ως παράνομος και υπόδικος, ο οποίος επιδιώκει τη δικαίωσή του από ένα δικαστήριο (την Εκκλησία)». Αντίθετα στην Ανατολή η αμαρτία κατανοείται ως ασθένεια, «η οποία χρειάζεται θεραπεία, και προϋποθέτει μετάνοια, όχι τιμωρία.». Επίσης η γνώση θεωρείται στην Ανατολή, χωρίς να υποτιμάται η λογική, «αποτέλεσμα της σχέσης μεταξύ υποκειμένου (εκείνου που αναζητά τη γνώση, που ερευνά) και αντικειμένου (της έρευνας)» [24].
Δεν απαντούν οι συγγραφείς του βιβλίου στο ερώτημα της αρχικής υιοθέτησης του filioque ως προσθήκης στο Σύμβολο της Πίστεως που έγινε από τους Φράγκους στη Σύνοδο της Φρανκφούρτης το 809. Διότι αρνούνται να δουν τα δύο βασικά στοιχεία που συνδέονται με αυτή τη υιοθέτηση: α) την πίστη στην ανωτερότητα των Φράγκων θεολόγων έναντι των Αγίων Πατέρων, όπως είδαμε παραπάνω στο διάλογο των απεσταλμένων των Φράγκων στον Πάπα Λέοντα Γ΄ και β) τη δίψα των Φράγκων για την κατάκτηση της Ορθόδοξης Ανατολής που γίνεται πραγματικότητα με την 4η σταυροφορία το 1204. Αυτή η πεποίθηση ανωτερότητας και η δίψα κατάκτησης γίνεται ολοφάνερη με μια ολόκληρη σειρά έργων (τουλάχιστον δέκα από τον 9ο μέχρι τον 13ο αιώνα) που εκδίδονται με τον τίτλο «Contra errores Graecorum» (Εναντίον των πλανών των Γραικών), δηλ. των Ορθοδόξων της Ανατολής. Επομένως η υιοθέτηση του filioque ως προσθήκης στο Σύμβολο της Πίστεως λειτουργούσε με αυτήν τη σκοπιμότητα. Φυσικά δημιουργήθηκε με τη ανάπτυξη της σχολαστικής θεολογίας και η θεολογική διαφοροποίηση, που περιγράφεται στο διδακτικό εγχειρίδιο.
Επίσης όμως πρέπει να επισημαίνεται, ότι η Ορθοδοξία, αντίθετα με αυτό που οι συγγραφείς θέλουν να ενσταλάξουν στους μαθητές, ποτέ δεν γνώρισε μια φιλοσοφική προσέγγιση του Θεού. Γι’ αυτό ακριβώς παρέμεινε πάντα θεανθρωποκεντική. Όσα δηλ. λέγονται για τον Θεό είναι αποτέλεσμα της βίωσης του Θεού μέσω των Αγίων μας. Η θεολογία στην Ορθοδοξία με τους δογματικούς όρους της πραγματοποιείται εν Αγίω Πνεύματι και όχι ως στοχασμός όπως στη Δύση. Δεν μπορεί να γίνει λόγος για τον ίδιο Θεό, αλλά λόγω ακριβώς αυτής της τόσο ριζικής διαφοροποίησης μπορεί να γίνει μόνο λόγος για τον μόνο αληθινό Θεό που αποκαλύπτεται στους φίλους Του, τους Αγίους, και για ένα φανταστικό ιδεολογικό θεό, δημιούργημα των φιλοσοφικών στοχασμών και της εκφιλοσόφησης της πίστης.
Απαιτούνται όμως και λίγες επισημάνσεις για τον λεγόμενο θεολογικό διάλογο ανάμεσα στις διάφορες εκκλησίες, όπως χαρακτηρίζονται από τους συγγραφείς του ίδιου διδακτικού εγχειριδίου στις σελίδες 73 ε.ε.
Μετά από τον τονισμό της ύψιστης σημασίας του διαλόγου στο Κείμενο 1 της σελίδας 73 ακολουθεί με το Κείμενο 2 προφανώς μια απόπειρα στιγματισμού της συνετής ορθόδοξης στάσης έναντι των διαφόρων δυτικών ομολογιών. Σκόπιμα τοποθετείται εδώ ένα απόσπασμα κειμένου από τον Μητροπολίτη Anthony Bloom, το οποίο επισημαίνει τη μειονεκτική και καταδικαστέα στάση ενός επισκόπου. Έχει ως εξής: «Θυμάμαι πριν από λίγα χρόνια σε μια συνάντηση μεταξύ ρωμαιοκαθολικών και ορθοδόξων επισκόπων, τον Έλληνα αρχιεπίσκοπο Γαλλίας να λέει: ‘‘Ήμασταν περισσότερο χαρούμενοι στο παρελθόν όταν μισούσαμε ο ένας τον άλλο, διότι ξέραμε ακριβώς πού βρισκόμαστε. Όταν λ.χ. κάποιος ρωμαιοκαθολικός έκανε γάμο με ένα ορθόδοξο κορίτσι, εμείς για να τους εκδικηθούμε, επαναλαμβάναμε τον γάμο’’». Αυτή η ακραία θέση ενός επισκόπου αποτελεί την ιδανική εισαγωγή για τον εκθειασμό στη συνέχεια του «Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών» που ιδρύθηκε το 1948, της «Διάσκεψης (ή Συμβουλίου) των Ευρωπαϊκών Εκκλησιών» που ιδρύθηκε το 1959 και των διαφόρων θεολογικών διαλόγων. Εκθειάζονται πρόσωπα όπως ο Πατριάρχης Αθηναγόρας, ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και αντίστοιχοι αξιωματούχοι από τον Παπισμό, οι πάπες Παύλος ΣΤ΄ και Φραγκίσκος.
Σίγουρα αποστολή των Ορθοδόξων Πατριαρχών δεν είναι να φέρονται ως Πάπες και χωρίς διάλογο μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία[25] να προβαίνουν από το ″ξεχείλισμα της αγάπης τους″ στην άρση αναθεμάτων, η οποία εκθειάζεται επίσης από τους συγγραφείς του συγκεκριμένου βιβλίου Θρησκευτικών. Αποστολή τους ασφαλώς δεν μπορεί να είναι, να περιφρονούν τους Αγίους της Εκκλησίας τους και να γκρεμίζουν τα τείχη των δογματικών όρων, να συνευρίσκονται σε λατρευτικές συνάξεις, όπως συνέβη σε τέλεση ρωμαιοκαθολικής λειτουργίας στις 29 Νοεμβρίου στη Volkswagenarena στην Κωνσταντινούπολη εκ μέρους του Πάπα, όπου απαγγέλθηκε το Σύμβολο της Πίστεως παρουσία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίο στα Λατινικά με την βλάσφημη αιρετική προσθήκη του φιλιόκβε. Όλες αυτές και πολλές άλλες ενέργειες ιεραρχών και απλών κληρικών απαγορεύει αυστηρά το κανονικό δίκαιο της Εκκλησίας μας ως παράλογες και διαλυτικές της ενότητάς της. Άλλωστε πώς αφενός να εορτάζονται και να τιμώνται ως μεγάλοι Άγιοι και καθοριστικοί για την ιστορία μας π.χ. ο Πατριάρχης Φώτιος, ο Γρηγόριος ο Παλαμάς και ο Μάρκος Εφέσου και αφετέρου να περιφρονούνται στην πράξη. Όντως η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία δεν έχει να φοβηθεί τίποτε. Διαλέγεται με τους πάντες, όπως το έκανε και ο Χριστός, χωρίς όμως να προδώσει την θεανθρώπινη ταυτότητα του Σώματος του Χριστού.
Πίστη και Επιστήμη
Στη θεματολογία «Πίστη και Επιστήμη», που διαπραγματεύεται στις τάξεις Γ΄και Ε΄Δημοτικού, όπως και Α΄ Γυμνασίου και Α΄ Λυκείου, ίσως το πιο κεντρικό μήνυμα που λαμβάνει ο ορθόδοξος μαθητής από τα διδακτικά εγχειρίδια των Εκδόσεων Εν Πλω και Ακρίτας είναι, ότι «η Αγία Γραφή, το θεόπνευστο ιερό βιβλίο των χριστιανών» σχετικά με την δημιουργία του κόσμου «κρύβει μέσα της μεγάλες αλήθειες»[26], όχι την αλήθεια. Μάλιστα τις κρύβει, που σημαίνει, ότι πρέπει να τις ανακαλύψουμε. Εκτός από την «μία βασική αλήθεια», ότι «ο Θεός είναι ένας και δημιούργησε τον κόσμο»[27], το πρώτο βιβλίο της Αγίας Γραφής, η Γένεση, επειδή είναι γραμμένο πριν από 4000 χρόνια μας λέει αυτές τις αλήθειες με τρόπο απλό και ποιητικό και συχνά συμβολικό. Άρα απαιτείται «κάποιο ερμηνευτικό κλειδί» για το ξεκλείδωμα αυτών των αληθειών[28].
Στο βιβλίο θρησκευτικών της Α΄ Γυμνασίου των Εκδόσεων Ακρίτας οι μαθητές μαθαίνουν, ότι οι αλήθειες αυτές, επειδή ο Θεός είναι πνεύμα και δεν έχει σώμα, διατυπώνονται με «ανθρωπομορφικές εκφράσεις», μέσω των οποίων κατανοούνται πιο εύκολα[29]. Η πρώτη από αυτές τις αλήθειες είναι οι έξι μέρες της δημιουργίας που αναφέρονται στο βιβλίο της Γένεσης. Το ερμηνευτικό κλειδί για αυτή την κρυμμένη αλήθεια παρέχεται στους μαθητές των Εκδόσεων Εν Πλω ήδη στην Γ΄ Δημοτικού. Το καινούργιο που έμαθε ο μικρός μαθητής είναι: «Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο σε έ_____ μεγάλα χρονικά διαστήματα![30]». Αυτή η γνώση εμπεδώνεται βέβαια αργότερα. Στην Α΄ Γυμνασίου αυξάνεται με τις πληροφορίες, ότι «η έννοια του χρόνου, των ημερών και των εποχών, εισάγεται στη Δημιουργία την τέταρτη ημέρα. Μια μέρα στη Γένεση μπορεί να διαρκεί μερικά εκατομμύρια χρόνια, ή ένα κλάσμα του δευτερολέπτου». Το «κλάσμα του δευτερολέπτου», βέβαια, προσθέτουμε εμείς, αναφέρεται μόνο, για να υπογραμμίζεται η αντικειμενικότητα του συντάκτη της ενότητας. Ανατρέπεται προφανώς κατ’ αυτόν από τα δεδομένα της επιστήμης. Αλλά το βιβλίο προσθέτει ακόμα μια πολύ ουσιαστική πληροφορία για τον μαθητή: «Τη συγκεκριμένη αφήγηση δεν την ενδιαφέρει αυτού του είδους η ακρίβεια. Το μόνο σημαντικό είναι το ποιος δημιούργησε τον κόσμο, ποιος είναι η αιτία για να υπάρχουν η ύλη, ο χώρος και ο χρόνος.»[31].
Οι Εκδόσεις Ακρίτας στη δική τους σειρά διδακτικών εγχειριδίων δίνουν αυτή την πληροφορία πιο αναλυτικά. Τονίζουν: «Η πίστη δεν αποσκοπεί να προσφέρει πληροφορίες για τον τρόπο και τον χρόνο (για το πώς και το πότε) που δημιουργήθηκε το σύμπαν, αλλά να μιλήσει για τον Δημιουργό και τον σκοπό του κόσμου … με τη βοήθεια όχι μόνο του νου, αλλά και της πνευματικής εμπειρίας, του βιώματος, της ενόρασης και του συναισθήματος. Η επιστήμη, με συστηματική και συνεχή έρευνα του φυσικού κόσμου, προσπαθεί να περιγράψει τους νόμους και τους μηχανισμούς που διέπουν τη λειτουργία του, χρησιμοποιώντας τη λογική, την παρατήρηση και το πείραμα. Ενδιαφέρεται, δηλαδή, για το πώς και το πότε της Δημιουργίας. Τα δύο αυτά μεγέθη έχουν πολύ μεγάλη αξία για τη ζωή, καθώς και διακριτούς ρόλους, κάποιες κοινές θέσεις και ίδιο σκοπό: την αλήθεια για χάρη της ανθρώπινης ευτυχίας»[32]. Και στην Α΄ Λυκείου οι μαθητές εισδύουν βαθύτερα σ’ αυτή την πολύ ουσιαστική αλήθεια με την παρακάτω άσκηση: Σε μία στήλη έχουν τις έξι μέρες της δημιουργίας με την περιγραφή του αντίστοιχου δημιουργικού έργου, τις οποίες οφείλουν να αντιστοιχήσουν στη δεύτερη στήλη που έχει τις εξής έννοιες: • Ανθρωπίδες - Homo sapiens • Γη καλυμμένη με νερό - υδρόβια ζωή, ψάρια • Γαλαξίες - ηλιακά συστήματα - πλανήτες • Πτηνά - ερπετά - ζώα • Μεγάλη έκρηξη - Big Bang • Βλάστηση - φυτά[33].
Πρόκειται φυσικά για μια θαυμάσια άσκηση, η οποία εμπεδώνει τη κατά τους συγγραφείς ορθότητα τόσο της λεγομένης επιστημονικής όσο και της θεολογικής εκδοχής της δημιουργίας του κόσμου, δηλ. επιβεβαιώνει την αρμονική σχέση πίστης και επιστήμης. Μάλιστα στην παραπάνω άσκηση οι επιστημονικές θεωρίες της εξέλιξης και της μεγάλης έκρηξης, οι οποίες από την πλευρά της ″επιστήμης″ στρατολογούνται, παρουσιάζονται ως επιστημονικά δεδομένα. Να είναι καλά ο πρώην υπουργός Παιδείας κ. Γ. Φίλης, ο οποίος επιβεβαιώνει και στηρίζει τους συγγραφείς αυτής της εκδοχής ερμηνείας των έξι ημερών της Δημιουργίας. Στην εκπομπή «Καλημέρα Ελλάδα» της 11-5-2016, μιλώντας για τη θεωρία του Δαρβίνου για την εξέλιξη, είχε δηλώσει: «Εκεί το σχολείο στηρίζεται, στη θεωρία του Δαρβίνου για την εξέλιξη».
Αυτή η θέση για την αρμονική σχέση πίστης και επιστήμης μέσω των δύο αυτών επιστημονικών θεωριών, οι οποίες μέχρι σήμερα παραμένουν απλές υποθέσεις[34], δεν αποτελεί από πλευράς θρησκευτικών διδακτικών εγχειριδίων μία καινούργια προσπάθεια ερμηνείας και κατανόησης της δημιουργίας του κόσμου, όπως παρουσιάζεται στο πρώτο βιβλίο της Αγίας Γραφής, τη Γένεση. Ο κ. Δημήτριος Μόσχος, ο οποίος αναφέρεται ως επιστημονικός υπεύθυνος των Εκδόσεων Πορφύρα και Ακρίτας, ήταν ένας εκ των συγγραφέων του διδακτικού εγχειριδίου της Β΄ Λυκείου με τίτλο «Χριστιανισμός και Θρησκεύματα», που εκδόθηκε το 1998 από τον Oργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων. Στη σελίδα 86 στη σημείωση τρία αυτό το βιβλίο αναφέρει την «αντιστοιχία των ″ημερών″ της δημιουργίας με τους γεωλογικούς αιώνες της Επιστήμης». Μάλιστα δηλώνεται με απόλυτη βεβαιότητα: «Η έβδομη ημέρα της δημιουργίας, την οποία διανύουμε, αντιστοιχεί με την Τεταρτογενή Περίοδο του Καινοζωικού αιώνα».
Εάν όντως ισχύει αυτό το παραμύθι κάποιων θεολόγων, τότε δεν ισχύει αυτό που είπε ο Απόστολος Παύλος στην επιστολή προς Ρωμαίους 3,4: «ὁ Θεὸς ἀληθής, πᾶς δὲ ἄνθρωπος ψεύστης». Μάλλον πρέπει να αντιστραφεί ή τουλάχιστον να μετατραπεί στην εξής ή μια παρόμοια διατύπωση: ο Θεός ψεύστης, πολλοί δε άνθρωποι αληθείς. Διότι ο Θεός στο στοίχο 17 του Β΄ κεφαλαίου του βιβλίου της Γένεσης λέει στον Αδάμ: «ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, οὐ φάγεσθε ἀπ᾿ αὐτοῦ· ᾗ δ᾿ ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ᾿ αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε.» Αντίθετα, η εκδοχή των τεραστίων χρονικών διαστημάτων, τα οποία κατά τους συγγραφείς των παραπάνω διδακτικών εγχειριδίων αντιστοιχούν στις μέρες της δημιουργίας, προϋποθέτει την επί εκατομμύρια χρόνια επικράτηση της φθοράς, της ασθένειας και του θανάτου στον κόσμο πριν από την πτώση των πρωτοπλάστων.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η προσπάθεια των συγγραφέων του βιβλίου Θρησκευτικών της Α΄ Γυμνασίου των Εκδόσεων Ακρίτας να στηρίξουν τη θέση τους για την αντιστοιχία τεραστίων χρονικών διαστημάτων με τις έξι μέρες της Δημιουργίας στον Μέγα Βασίλειο. Σημειώνουν: «Γι’ αυτό την κεφαλή του χρόνου, όχι πρώτη ημέρα, αλλά “μία” την ονόμασε· έτσι ώστε και από την προσηγορία να συγγενεύει με τον αιώνα. […] έτσι ώστε απ’ αυτό μας φανερώνονται μάλλον καταστάσεις και διαφορές ποικίλων πραγμάτων, αλλά όχι περιγραφές και όρια και διαδοχές αιώνων» (Μ. Βασιλείου, Εις την Εξαήμερον Ομιλία Β΄, PG 29 στ. 49-52)[35]. Δυστυχώς οι συγγραφείς εφαρμόζουν εδώ μια άθλια τακτική. Αποσπούν τα λόγια του μεγάλου Πατέρα της Εκκλησίας από τη συνάφεια, στη οποία βρίσκονται, προκειμένου να βγάλουν ένα νόημα ξένο προς το πραγματικό περιεχόμενο αλλά αρεστό στον εαυτό τους. Στόχος τους είναι να φαίνεται, ότι ο Μέγας Βασίλειος ταυτίζει τις ημέρες της Δημιουργίας με μεγάλα χρονικά διαστήματα. Τι όμως λέει ο Μέγας Βασίλειος. Θέτοντας το ερώτημα, γιατί ο Θεός ονομάζει την πρώτη ημέρα της δημιουργίας όχι «ημέρα πρώτη» αλλά «ημέρα μία», απαντάει: «Ένας λόγος ήτο ίσως ότι ήθελε να βάλη σαφές περίγραμμα εις το ημερονύκτιον και να συγκολλήση τον χρόνον του ημερονυκτίου, ώστε να θεωρήται ότι αι εικοσιτέσσαρες ώραι συμπληρώνουν διάστημα μιάς ημέρας, καθώς δηλαδή θα εξυπακούεται μαζί με την ημέραν και η νυξ». Η συνάφεια πριν την πρώτη πρόταση του χωρίου «Γι’ αυτό την κεφαλή του χρόνου …» έχει ως εξής: «Φυσικά ο Θεός που κατεσκεύασε την φύσιν του χρόνου, του έβαλε μέτρα και μονάδας μετρήσεως τα διαστήματα των ημερών, και μετρώντας αυτόν με την εβδομάδα, διατάσσει να ανακυκλούται συνεχώς η εβδομάς εις τον εαυτόν της, αριθμώντας την κίνησιν του χρόνου. Την δε εβδομάδα πάλιν την συμπληρώνει η ημέρα «μία», καθώς ανακυκλούται εις τον εαυτόν της επτά φοράς. αυτό δε το σχήμα είνε κυκλικόν, δηλαδή αρχίζει από τον εαυτόν του και καταλήγει εις τον εαυτόν του. Αυτό είνε και του αιώνος το γνώρισμα, να επσιτρέφη εις τον εαυτόν του και πουθενά να μη τελειώνη. Γι’ αυτό την κεφαλή του χρόνου …». Και πριν από τη δεύτερη πρόταση «έτσι ώστε …» προηγούνται οι εξής φράσεις: «Αν δε η Γραφή μας αναφέρη πολλούς αιώνας, λέγοντας εις πολλά χωρία «αιώνα αιώνος» και «αιώνας αιώνων», και εκεί ακόμη δεν λέγει ποτέ αριθμητικώς «πρώτος» και «δεύτερος» και «τρίτος αιών», έτσι ώστε …».
Στα χωρία αυτά φαίνεται καθαρά, ότι πουθενά ο Μέγας Βασίλειος αμφισβητεί, ότι οι ημέρες της δημιουργίας είναι μέρες 24ων ωρών. Κρίμα που συγγραφείς σχολικών βιβλίων προχωρούν σε απάτες αυτού του είδους, προκειμένου να στηρίξουν τα ιδεολογήματά τους.
Οικολογική ιδεολογία
Επιστρέφουμε στο Παγκόσμιο Διαδικτυακό Μαθητικό Συνέδριο της ΣΤ΄ Δημοτικού που λαμβάνει χώρα στο διδακτικό εγχειρίδιο των Εκδόσεων Πορφύρα. Ο Πατριάρχης Κων/πόλεως, που αποκαλείται και «Πράσινος Πατριάρχης» είναι το θέμα, που θέτουν οι μαθητές/τριες από τον πράσινο Κονγκό της Αφρικής. Στη ερώτησή τους «Tι σημαίνει η λέξη ″πατριάρχης″; Και γιατί ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος ονομάζεται ″πράσινος″;» ανταποκρίνονται οι Έλληνες μαθητές/τριες, εξηγώντας τη χρήση της λέξης στην Παλαιά Διαθήκη και τη σημερινή χρήση ως θρησκευτικού ηγέτη Πατριαρχείων, όπως Ιερουσαλήμ, Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια, Κων/πολη, Ρωσία κ.ά. Η ονομασία «πράσινος» εξηγείται ως εξής: «Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος (δηλαδή ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως), το 1997 ονομάστηκε «πράσινος» Πατριάρχης, λόγω της ευαισθητοποίησής του σε οικολογικά και περιβαλλοντικά ζητήματα. Έχει μιλήσει για το «οικολογικό αμάρτημα», δηλαδή για το ότι δεν είναι αμαρτία μόνο η κακομεταχείριση ενός ανθρώπου, αλλά και η κακομεταχείριση της φύσης, αφού η φύση είναι η ίδια η Δημιουργία του Θεού. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έχει ηγηθεί σπουδαίων πρωτοβουλιών για την πρόληψη και αντιμετώπιση της μόλυνσης του περιβάλλοντος, αλλά και για τη συνεργασία των θρησκειών και της επιστήμης για την προστασία του περιβάλλοντος![36]»
Ο τονισμός αυτού του στοιχείου και από το διδακτικό εγχειρίδιο των Εκδόσεων Μπαρμπουνάκης της Γ΄ Γυμνασίου[37] δείχνει την μεγάλη σημασία που δίδεται μέσω του εκπαιδευτικού νόμου 4186 για το Νέο Λύκειο (ΦΕΚ193/17 Σεπτεμβρίου 2013) στη διαμόρφωση του νέου Ευρωπαίου πολίτη. Οι πολιτικοί της Ελλάδας, όπως φανερώνει ο νόμος αυτός στη υποπαράγραφο δ) δεν ενδιαφέρεται πλέον για ολοκληρωμένες προσωπικότητες με ορθόδοξο ήθος, με αυτογνωσία, με πίστη και ενδιαφέρον για την πατρίδα, που έθεσε ο παλαιός νόμος 1566 του 1986 ως στόχος της παιδείας. Την αγάπη προς τον άνθρωπο αντικαθιστά στο νέο νομοθέτημα το αίτημα του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων της διαφορετικότητας και πολιτισμικής ετερότητας μέσα σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία, και φυσικά όλα όσα θέτει η ατζέντα της Ηνωμένης Ευρώπης.
Υπάρχει και πληθώρα άλλων σημείων που θα μπορούσαν εδώ να επισημαίνονται. Αναγκαστικά όμως περιοριστήκαμε στα παραπάνω θέματα.
