«Γενική θεώρηση του Πολλαπλού βιβλίου»

ΗΜΕΡΙΔΑ - Διοργάνωση: ΕΣΤΙΑ ΠΑΤΕΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ
ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, Κριτική θεώρηση τοῦ Νέου Πολλαπλοῦ βιβλίου στὰ Ἑλληνικά Σχολεῖα.
ΑΙΘΟΥΣΑ
EΚΔΗΛΩΣΕΏΝ ΠΟΛΕΜΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ, ΚΥΡΙΑΚΗ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2026 - 16.30

Ηρακλής Ρεράκης

Ομ. Καθηγητής Θεολογικής Σχολής ΑΠΘ και Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως Θεολόγων

«Γενική θεώρηση του Πολλαπλού βιβλίου»

Η ταυτότητα και η φιλοσοφία του Πολλαπλού Βιβλίου είναι ότι εισάγει στο ελληνικό σχολείο ένα σύστημα, όπου κάθε μαθητής και μαθήτρια θα μπορεί να έχει στη διάθεσή του/της ένα εγκεκριμένο έντυπο σχολικό βιβλίο, μαζί με το αντίστοιχο εγκεκριμένο ψηφιακό περιεχόμενο.

Παράλληλα, όμως, οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί θα έχουν διαδικτυακή πρόσβαση και στα άλλα εγκεκριμένα διδακτικά βιβλία του συγκεκριμένου μαθήματος, καθώς και στο αντίστοιχο σε αυτά ψηφιακό υλικό. 

Σε άλλες ευρωπαϊκές Χώρες, όπως, για παράδειγμα, στην Αγγλία και στην Ολλανδία, όπου ισχύει η ελεύθερη αγορά, δεν υπάρχει η προϋπόθεση της κρατικής έγκρισης. Οι εκδότες τυπώνουν τα βιβλία, εφαρμόζοντας τους γενικούς εθνικούς στόχους σπουδών και ο εκπαιδευτικός του κλάδου, σε κάθε σχολείο, επιλέγει ποιο βιβλίο θα αγοραστεί για τους Μαθητές/τριες, από το ταμείο του Σχολείου. Εκεί δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη διδακτέα και εξεταστέα ύλη, προς αποστήθιση, επειδή δεν υπάρχουν εξετάσεις, για την είσοδο στα Παν/μια, αλλά εξετάσεις που ελέγχουν την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης.

Στη φινλανδία και Εσθονία έχει επιλεγεί η ψηφιακή ύλη διδασκαλίας, όπου εκπαιδευτικοί και μαθητές έχουν πρόσβαση σε μεγάλες κρατικές ψηφιακές πλατφόρμες και σε διαδραστικό υλικό και μέσω αυτής της πηγής οργανώνουν την καθημερινή τους διδασκαλία και μάθηση.

Στη Γερμανία, τη Γαλλία, την Αυστρία και την Κύπρο, το αντίστοιχο Υπουργείο Παιδείας ελέγχει τα βιβλία των εκδοτών και εγκρίνει την είσοδό τους στη λίστα των εγκεκριμένων εγχειριδίων, ενώ ο σύλλογος των διδασκόντων επιλέγει, για αγορά, ένα από αυτή τη λίστα, ανά μάθημα, το δε κράτος πληρώνει τους εκδότες.

Το γερμανικό σύστημα ακολουθεί και η Χώρα μας, με τη διαφορά ότι, στην Ελλάδα, συνεχίζει να ισχύει, με κάποιες εξαιρέσεις, το καθιερωμένο σύστημα, να εξετάζεται, δηλαδή και να βαθμολογείται η ικανότητα του μαθητή να αποστηθίζει και όχι να κρίνει, να επιλύει προβλήματα και να αντιμετωπίζει κρίσιμες καταστάσεις.

Τελικά, καταλαβαίνει κανείς ότι, αν και είναι ένα το βιβλίο που παίρνει ο μαθητής ανά μάθημα, ονομάζεται  Πολλαπλό, επειδή μπορεί να χρησιμοποιεί τόσο ο διδάσκων όσο και ο διδασκόμενος και τα άλλα εγκεκριμένα βιβλία του κλάδου, μπαίνοντας στην αντίστοιχη πλατφόρμα του Υπουργείου Παιδείας. Θα μπορούσε να πει κανείς, όμως, ότι και άλλες επιπλέον πηγές γνώσεων, μπορούσε και μπορεί να βρει και να χρησιμοποιεί ο εκπαιδευτικός ή ο μαθητής στο διαδίκτυο και πριν και μετά την εφαρμογή του Πολλαπλού Βιβλίου. Ωστόσο, ας δεχτούμε τη θέση το Υπουργείου, ότι ονομάζεται έτσι, γιατί ο διδάσκων και ο διδασκόμενος συνδέονται και με τις άλλες εγκεκριμένες και αναρτημένες πηγές που τους παρέχουν τη δυνατότητα προσέγγισης σε πολλαπλές πληροφορίες, παραστάσεις και γνώσεις. Ωστόσο, ως προς τον καθιερωμένο πλέον στη χώρα μας τρόπο μαθήσεως, δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η αποστήθιση έχει απαγορευθεί από το 1985 από τον ισχύοντα έως σήμερα νόμο 1566. Και, όμως, εδώ και πολλά χρόνια, είναι επισήμως γνωστό και αποδεκτό το γεγονός, ότι για να πετύχει ο μαθητής στις επίσημες κρατικές εξετάσεις για τα ΑΕΙ πρέπει να έχει απομνημονεύσει το εξεταζόμενο κάθε φορά σχολικό βιβλίο. Έτσι, όμως,  αποδεικνύεται ότι αγνοούνται οι κανόνες της μάθησης και οι αρχές της γνωστικής ψυχολογίας, που επισημαίνουν ότι οι γνώσεις, μέσω αποστήθισης, ξεχνιούνται εύκολα, μετά από σύντομο χρονικό διάστημα, καθώς αποβάλλονται από τη μνήμη, μέσω της δράσης της λήθης, για να αδειάσει το μυαλό και να μπορέσει να αποθηκεύσει νέες. Εάν, συνεπώς, η γνώση μέσω του Πολλαπλού Βιβλίου συνεχίζει να προσεγγίζεται με τον ίδιο αποστηθιστκό τρόπο, το αποτέλεσμα της ημιμάθειας των μαθητών, θα εξακολουθεί να είναι πάρα πολύ απογοητευτικό, όπως, άλλωστε, δείχνουν και όλες οι σχετικές έρευνες, που επισημαίνουν ότι  το μεγάλο μειονέκτημα της αποστήθισης εστιάζεται στον λειτουργικό αναλφαβητισμό, δηλαδή, στην αδυναμία των μαθητών, που αποστηθίζουν, να κατανοούν, να αναλύουν και να χρησιμοποιούν, γενικά, γραπτά κείμενα στην καθημερινή τους ζωή.

Σύμφωνα με τα στοιχεία των διεθνών αξιολογήσεων, το 44% των Ελλήνων δεκαπεντάχρονων μαθητών βρίσκεται κάτω από το βασικό όριο μαθησιακής επάρκειας, στην ανάγνωση και στην κατανόηση κειμένου.

Το 19% των πρόσφατων αποφοίτων ΑΕΙ και των όσων ολοκληρώνουν τις Μεταπτυχιακές τους σπουδές στην Ελλάδα είναι λειτουργικά αναλφάβητοι, όπως συμβαίνει και με το 28%, των αποφοίτων Λυκείου.

Μόνο το 9,3%, των Ελλήνων ενηλίκων διαθέτει τις βασικές δεξιότητες, που απαιτούνται για να ανταποκριθούν στις ανάγκες της σύγχρονης ζωής και εργασίας και στην ικανότητα κατανόησης κειμένων, βασικών υπολογισμών, και χρήσης τεχνολογίας.

Αυτό που φαίνεται ότι θα συνεχιστεί, τελικά, ως νοοτροπία και με το Πολλαπλό Βιβλίο είναι ότι η γνώση θα συνεχίσει να προσεγγίζεται, έχοντας, ως γνώμονα μάθησης, τον πληθωρισμό των γνώσεων, την επιθυμία να μορφώνονται οι Έλληνες μαθητές/τριες, με ποσοτικά και όχι με ποιοτικά κριτήρια, με αποτέλεσμα να συνεχίζεται, ως τρόπος μαθήσεως, η αποστήθιση και να είναι ελλειπτικά  τα μορφωτικά  αποτελέσματα της μάθησης.

Δυστυχώς, παρά τους ενθουσιώδεις σχεδιασμούς και τις επιθυμούμενες προσδοκίες, το Πολλαπλό Βιβλίο πάσχει στην πρακτική του εφαρμογή, διότι μοιάζει με τον νέο μούστο που τον βάζουμε σε παλαιότερο βαρέλι με κρασί.

Δυστυχώς, στο βάθος του σχεδιασμού του, το Πολλαπλό Βιβλίο, παρά τα νέα στοιχεία που εισάγει στην Εκπαίδευση, διακρίνεται από τη μανιώδη αναζήτηση της πολλαπλής και ποσοτικής πτυχής της γνώσεως και όχι της ποιοτικής, περιφρονώντας, καθώς έρευνες δείχνουν ότι αυτή η τακτική αποτελεί μεγάλη μαθησιακή αδυναμία, επειδή η γνώση είναι ασύλληπτη και άπιαστη, αυξανόμενη, διαρκώς, με ιλιγγιώδη ταχύτητα.

Έως το 1900, η ανθρώπινη γνώση χρειαζόταν περίπου 100 χρόνια για να διπλασιαστεί. Έως το 1982, η γνώση διπλασιαζόταν περίπου κάθε χρόνο. Σήμερα, σύμφωνα με εκτιμήσεις μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας, μέσω της μαζικής ψηφιοποίησης, του διαδικτύου και των συστημάτων AI, η συνολική ψηφιακή πληροφορία και γνώση διπλασιάζεται, παγκοσμίως, κάθε 12 ώρες.

Με τον ποσοτικό του στόχο, συνεπώς, πόσο μαθησιακό πακέτο έγκυρης γνώσης μπορεί να εγγυηθεί το Πολλαπλό Βιβλίο, για τον μαθητή, μέσα από τόση μεγάλη ταχύτητα ανάπτυξης και ανανέωσής της, και τι ωφελεί τελικά τον νέο άνθρωπο, εάν αγωνιστεί για να αποκτήσει μια τεράστια αποθήκη γνώσεων;

Κατά συνέπεια, μπροστά στο φαινόμενο της παραγωγής νέας γνώσης, με ταχύτητα φωτός, θα μπορούσαμε, ίσως, να θέσουμε έναν άλλο, γόνιμο και δημιουργικό στόχο  για την ελληνική παιδεία, τον «αγαθό και ενάρετο άνθρωπο» και να προσεγγίζουμε έτσι τη γνώση ποιοτικά, όπως μας δίδαξε η παράδοση του Ελληνισμού, έχοντας ως αρχή τη σοφή διαπίστωση ότι «η γνώση, χωρίς αρετή είναι πανουργία», όπως αναφέρεται στον διάλογο Μενέξενο του Πλάτωνα: «Πᾶσά τε ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται» (Κάθε επιστήμη/γνώση, που χωρίζεται από τη δικαιοσύνη και την υπόλοιπη αρετή, φαίνεται πανουργία και όχι σοφία) (Πλάτωνα Μενέξενος, 24).

Η Γνώση , η επιστήμη και η ευφυΐα είναι ουδέτερες δυνάμεις.  Εάν θα χρησιμοποιηθούν για καλό ή για κακό δεν εξαρτάται τόσο από την ποσότητά τους, όσο από τον ηθικό κώδικα (την αρετή) αυτού που τις κατέχει.

 

 Όταν ένας άνθρωπος είναι εξαιρετικά ευφυής ή μορφωμένος, αλλά στερείται ηθικών φραγμών, αγάπης και δικαιοσύνης, χρησιμοποιεί τη γνώση του για να εξαπατήσει, να χειραγωγήσει και να εκμεταλλευτεί τους άλλους, προς ίδιον όφελος.

 

Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχνά κάποιος τις συμβουλές του Απ. Παύλου, που έφερε στην Ελλάδα τη χριστιανική πίστη, που, μεταξύ άλλων, δίδασκε: «ἐὰν ἔχω πᾶσαν τὴν γνῶσιν, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι»(Εάν έχω όλη τη γνώση, αλλά δεν έχω αγάπη, είναι ένα τίποτα) (Α’ Κορ. 13, 2).

Είναι βέβαιο ότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι  τα ισχύοντα έως σήμερα βιβλία είναι παρωχημένα, σε πολλές περιπτώσεις, μάλιστα, ξεπερασμένα και με περιεχόμενο επιστημονικά αμφισβητήσιμο. Όντως, υπήρχε ανάγκη για νέα βιβλία, στη βάση των σημερινών εξελίξεων και δυνατοτήτων της επιστήμης και της τεχνολογίας. Όμως, τα νέα αυτά βιβλία για μας, που μετέχουμε διά κληρονομιάς στον Ελληνισμό, είναι ανάγκη να εξασφαλίζουν ουσιαστική, πολύπλευρη και ωφέλιμη γνώση, που θα εξυπηρετεί, ταυτόχρονα και αρμονικά, τόσο την ανάπτυξη της ψυχής όσο και του σώματος.

Κάποιοι δυστυχώς, από αυτούς που σχεδιάζουν την πολιτική της παιδείας στη χώρα μας δεν λαμβάνουν υπόψη τους την αρμονική συνύπαρξη και ανάπτυξη ψυχής και σώματος ούτε τα μηνύματα των παγκοσμίως θαυμαζομένων σοφών και διδασκάλων καθώς και το μνημειώδες κάλος των μνημείων του Ελληνισμού, από τη Βεργίνα της Μακεδονίας μας, έως την Ακρόπολη και την Κνωσό και από τον Μυστρά έως τα Μετέωρα και το Άγιον Όρος.

Η Ελλάδα, επομένως, δεν μπορεί να συνεχίσει να θεωρεί ότι η αγωγή και η γνώση των νέων μας είναι ανάγκη να έχει ως αφετηρία της το ακρωτηριασμένο και ελλιπές μόρφωμα του ορθολογικού διαφωτισμού της Δύσεως, διότι  έχει, ως κληρονομιά και παράδοση, τον δικό της διαφορετικό και ιδιότυπο διαχρονικό πολιτισμό του όλου, με βάση τον οποίο κτίστηκε και κτίζεται η αγωγή του ανθρώπου.

Ο πολλαπλός και ποσοτικός χαρακτήρας της γνώσης δεν εκφράζει το ιδεατό της αγωγής, έτσι όπως την έχει προσλάβει ο Ελληνισμός, ως αγωγή που ενώνει, σε μια αδιάσπαστη σύνδεση, την ανθρώπινη σοφία με τη Χριστιανική πίστη.

Η Παιδεία του Νέου Ελληνισμού, που θεμελιώθηκε πάνω στο κρυφό σχολειό της Ορθόδοξης Εκκλησίας, δεν οικοδομήθηκε ούτε λειτούργησε πάνω σε μια πολιτισμική αναπηρία, καθώς -αν και δεν προβάλλεται από τους ιδεοληπτικούς καθοδηγητές του προοδευτισμού, ποτίστηκε με το ελληνορθόδοξο αίμα μαρτύρων, που θυσιάστηκαν, με πίστη και αγάπη για την απελευθέρωση της ελληνορθόδοξης πολιτισμικής τους ταυτότητας και κληρονομιάς. 

Γι’ αυτό ο συνειδητός Έλληνας δεν μπορεί να στεγάσει την ταυτότητά του σε ξενόφερτες και νεοφανείς ιδεολογίες. Λειτουργεί με βάση τις καρδιακές μνήμες των ηρώων και των μαρτύρων του και δεν θέλει να αποκοπούν οι νεότεροι κληρονόμοι του, από τις πολιτισμικές και οικογενειακές αναφορές του ανεκτίμητου πλούτου της δικής τους παραδόσεως.

Αυτός είναι ο λόγος, που επαναστατεί, ψυχικά, όταν διαπιστώνει ότι μια μειοψηφία μεταφορέων ξενόφερτων ηθών και παθών στη χώρα μας προσπαθεί, δολίως και μεθοδικώς, να του αφανίσουν με διάφορα νομικά τεχνάσματα και προπαγάνδες το δικό του ελληνορθόδοξο ήθος και τη συνείδηση της κληρονομιάς του.

  Ο ελεύθερος ορθόδοξος λαός σέβεται τη διαφορετικότητα της συγκεκριμένης μειοψηφίας, αλλά, δεν θέλει να της επιτρέψει να γίνει εργαστήριο κοινωνικού μετασχηματισμού της αγωγής των παιδιών του. Σέβεται και ανέχεται την όποια συμπερίληψη, αυτό, όμως, δεν σημαίνει ούτε ιδεολογική ταύτιση, ούτε κατάργηση της δικής του παράδοσης και αντικατάστασή της από τις διάφορες ξενόφερτες ατζέντες.

Οι πιστοί συνεχιστές του Ελληνισμού, μέσα από την έμπνευση της πνευματικής και πολιτισμικής τους κληρονομιάς, αμφισβητούν όσους ύπουλα προσπαθούν να μεταλλάξουν τα ιερά της πίστεώς τους και την αγάπη στην πατρίδα και την οικογένεια, που αποτελούν τα ηθικοκοινωνικά και πνευματικά τους θεμελιακά πρότυπα. Στο πνεύμα των παραπάνω διαπιστώσεων βρίσκεται ο πολύ σοφός και ισχύων μέχρι σήμερα, νόμος 1566 του 1985, για τη Α/βάθμια και Β/βάθμια Εκπαίδευση, που αξίζει να ξαναθυμηθούμε κάποια από τα σημεία του α’ άρθρου του που αφορούν στον σκοπό της ελληνικής παιδείας:

«Σκοπός της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης είναι να συμβάλει στην ολόπλευρη, αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των διανοητικών και ψυχοσωματικών δυνάμεων των μαθητών, ώστε, ανεξάρτητα από φύλο και καταγωγή, να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε ολοκληρωμένες προσωπικότητες και να ζήσουν δημιουργικά.  Ειδικότερα υποβοηθεί τους μαθητές:

α) Να γίνονται ελεύθεροι, υπεύθυνοι, δημοκρατικοί πολίτες, να εμπνέονται από αγάπη προς τον άνθρωπο, τη ζωή και τη φύση και να διακατέχονται από πίστη προς την πατρίδα και τα γνήσια στοιχεία της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης.

β) Να καλλιεργούν και να αναπτύσσουν αρμονικά το πνεύμα και το σώμα τους, τις κλίσεις, τα ενδιαφέροντα και τις δεξιότητές τους. Να αποκτούν, μέσα από τη σχολική τους αγωγή, κοινωνική ταυτότητα και συνείδηση. γ) Να αναπτύσσουν δημιουργική και κριτική σκέψη και αντίληψη συλλογικής προσπάθειας και συνεργασίας.  

ε) Να αναπτύσσουν πνεύμα φιλίας και συνεργασίας με όλους τους λαούς της γης, προσβλέποντας σε έναν κόσμο καλύτερο, δίκαιο και ειρηνικό».

 Επιτρέψτε μου όμως, τελειώνοντας να σημειώσω ότι εμείς, ως απόγονοι των σοφών και έντιμων Αρχαίων Ελλήνων και των αγίων ορθοδόξων πατέρων και μητέρων μας, δεν πρέπει να φανατιζόμαστε, ούτε να είμαστε μηδενιστές, αλλά να πορευόμαστε, με βάση το λογικό και το αυτεξούσιο, την κρίση και τη διάκριση.

Πέρα από τις εκούσιες ή ακούσιες αστοχίες και τις ιδεολογικές αθλιότητες, που ανευρίσκονται στα νέα Βιβλία υπάρχουν και αρκετά θετικά στοιχεία. Όμως, υπάρχουν και τα λάθη, όπως ομολογεί και η Πολιτεία. Τέλεια και αλάθητα βιβλία δεν υπήρξαν ούτε θα υπάρξουν. Γι αυτό ήδη υπάρχει στο ΙΕΠ και λειτουργεί μία ψηφιακή πλατφόρα    hittps://mitrooliep.edu.gr/mdv, όπου μπορούν γονείς, επιστημονικές ενώσεις και πολίτες να καταθέτουν τις επιστημονικές παρατηρήσεις ή τα έγκυρα σχόλιά τους για όλα τα σχολικά εγχειρίδια, με στόχο την όσο το δυνατό βελτίωσή τους.

Με αυτή τη διάθεση χρειάζεται να δούμε και να κρίνουμε το νέο Πολλαπλό Βιβλίο, καθώς είναι βέβαιο ότι θα προχωρήσει έτσι κι αλλιώς. Αφού, όμως, μας δίνεται η ευκαιρία, ας μελετήσουμε ερευνητικά τα νέα βιβλία και ας επισημάνουμε τις διορθώσεις και τις βελτιώσεις που απαιτούνται, προκειμένου να μην περάσουν αδιόρθωτα στα παιδιά μας.

Οι πληροφορίες που έχουμε, από το ίδιο το ΙΕΠ, είναι ότι θα πρέπει να σταλούν από τους ενδιαφερόμενους οι  αβλεψίες, τα κενά,    τα λάθη, οι παρατηρήσεις που θα βρουν, έως τέλος Οκτωβρίου, για να προλάβουν να ενσωματωθούν στα  σχολικά βιβλία, που βρίσκονται λίγο πριν το τυπωθήτω και να φτάσουν στα χέρια των μαθητών/τριών, διορθωμένα, τον Σεπτέμβριο του 2027.

 Εξάλλου, μέσα στο Πολλαπλό Βιβλίο βρίσκονται, εγκεκριμένα και τα ορθόδοξα βιβλία των Θρησκευτικών με συγγραφείς μέλη της ΠΕΘ, που, όχι απλώς είχαν αγωνιστεί μαζί με όλους εσάς και με τον πνευματικό σας ηγέτη, τον Μακαριστό και φιλόθεο αγαπητό μας Πρωτοπρ. π. Σαράντη Σαράντο - αιωνία του η μνήμη- που είχαν αγωνιστεί, επαναλαμβάνω, για την ακύρωση των πολυθρησκειακών Φακέλων και Προγραμμάτων και την επάνοδο των ορθοδόξων βιβλίων στα σχολεία, αλλά και τόλμησαν και κοπίασαν, ως συγγραφείς, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Σταμούλη “ΑΘΩΣ”, για να συγγράψουν ορθόδοξα σχολικά βιβλία Θρησκευτικών για το Δημοτικό – Γυμνάσιο και Λύκειο, διακονώντας το έργο της διδασκαλίας της Εκκλησίας μας και τη συνέχεια του πολύπαθου γένους μας.